28 listopada 2025 po zimnej nocy spędzonej na pustyni pojechaliśmy do Fez. Podróż zajęła nam 7.5 godziny. Fez nas rozczarował zwłaszcza wieczorem. Brud bałagan i ludzie, którzy na każdym kroku próbują oszukać.

Jednak Fez to jedno z najstarszych miast Maroka, uznawane za duchową i kulturalną stolicę kraju. Został założony w 789 roku i do dziś zachował swój autentyczny, średniowieczny charakter.

Sercem miasta jest medyna Fez el-Bali, wpisana na listę UNESCO, która liczy ponad 9 000 wąskich uliczek i jest uznawana za największą na świecie strefę miejską wolną od ruchu samochodowego. To prawdziwy labirynt pełen suków, warsztatów rzemieślniczych, meczetów i fontann.

Fez słynie z tradycyjnego rzemiosła – garbarni, ceramiki, mozaik zellij oraz wyrobów ze skóry. Najbardziej znane są garbarnie Chouara, działające nieprzerwanie od XI wieku, gdzie skóry barwi się naturalnymi pigmentami w kamiennych kadziach.

W mieście znajduje się również Uniwersytet Al-Karawijjin, założony w 859 roku, uznawany za najstarszy działający uniwersytet na świecie. Fez był przez wieki centrum nauki, religii i handlu, przyciągając uczonych z całej Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu.

Miasto zamieszkuje około 1,1 miliona mieszkańców, a jego architektura zachwyca zdobionymi bramami, takimi jak Bab Bou Jeloud, oraz licznymi medresami, m.in. Bou Inania z XIV wieku.

Medina

Medina w Fezie, znana jako Fez el-Bali, to jedno z najlepiej zachowanych średniowiecznych miast na świecie i prawdziwe serce marokańskiej tradycji. Została założona w IX wieku i w 1981 roku wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

To niezwykły labirynt liczący ponad 9 000 wąskich uliczek, w których nie ma ruchu samochodowego. Przemieszcza się tu pieszo, na osłach lub wózkach, dokładnie tak jak setki lat temu. Medina jest domem dla około 150 000 mieszkańców, co czyni ją jedną z największych historycznych medyn świata.

Fez el-Bali słynie z tętniących życiem suków, gdzie wciąż działają tradycyjne cechy rzemieślnicze. Można tu zobaczyć wyroby ze skóry, mosiądzu, ceramiki, jedwabiu oraz ręcznie tkane dywany. Ikoną mediny są garbarnie Chouara z XI wieku, w których skóry barwi się naturalnymi pigmentami w setkach kamiennych kadzi.

Na terenie mediny znajduje się ponad 300 meczetów, medresy (szkoły koraniczne), łaźnie hammam i funduki – dawne karawanseraje. Jednym z najważniejszych zabytków jest meczet i uniwersytet Al-Karawijjin (859 r.) oraz medresa Bou Inania z XIV wieku, znana z bogato zdobionych stiuków i cedrowego drewna.

Medina w Fezie to miejsce intensywnych zapachów, dźwięków i kolorów – od przypraw i skóry po nawoływania kupców i echo modlitw. Spacer po niej to podróż w czasie, pozwalająca zobaczyć Maroko w jego najbardziej autentycznej i niezmienionej formie.

Najstarszy uniwersytet

Najstarszym uniwersytetem w Fezie jest Uniwersytet Al-Karawijjin (Al-Qarawiyyin).

Został założony w 859 roku przez Fatimę al-Fihri i jest uznawany za najstarszy nieprzerwanie działający uniwersytet na świecie (według UNESCO i Guinness World Records). Znajduje się w sercu mediny Fez el-Bali i od wieków stanowił centrum nauki oraz życia religijnego.

Początkowo był meczetem, lecz szybko rozwinął się w ośrodek edukacyjny, w którym nauczano teologii, prawa islamskiego, matematyki, astronomii, medycyny i filozofii. W średniowieczu studiowali tu uczeni z całej Afryki Północnej, Andaluzji i Bliskiego Wschodu.

Kompleks Al-Karawijjin zachwyca tradycyjną architekturą: misternymi mozaikami zellij, rzeźbionym drewnem cedrowym oraz bogato zdobionym dziedzińcem. Do dziś pełni funkcję religijną i edukacyjną, będąc jednym z najważniejszych symboli Fezu i całego Maroka.

Niebieska brama

Niebieska Brama w Fezie, czyli Bab Bou Jeloud, to najbardziej rozpoznawalne wejście do historycznej mediny Fez el-Bali i jeden z symboli miasta.

Brama została zbudowana w 1913 roku, w okresie francuskiego protektoratu, w stylu inspirowanym tradycyjną architekturą marokańską. Od strony zewnętrznej zdobią ją niebieskie mozaiki zellij, symbolizujące kolor Fezu, natomiast od strony mediny mozaiki mają kolor zielony, który w islamie oznacza nadzieję i duchowość.

Bab Bou Jeloud ma trzy łukowe przejścia, bogato dekorowane geometrycznymi wzorami i kaligrafią. Przez bramę prowadzi główna droga do najważniejszych miejsc mediny, w tym do meczetu i uniwersytetu Al-Karawijjin oraz licznych suków i medres.

Wieczorem brama jest efektownie oświetlona, a okolica tętni życiem – pełna kawiarni, restauracji i lokalnych sprzedawców. Bab Bou Jeloud stanowi symboliczne przejście ze współczesnego Fezu do świata średniowiecznej mediny i jest jednym z najczęściej fotografowanych miejsc w Maroku.

Muzeum sztuki islamskiej

Muzeum Sztuki Islamskiej w Fezie, znane również jako Muzeum Dar Batha, mieści się w dawnym pałacu sułtańskim Dar Batha, zbudowanym pod koniec XIX wieku (ok. 1897 r.) za panowania sułtana Mulaja Abd al-Aziza.

Pałac został przekształcony w muzeum w 1915 roku i jest dziś jednym z najważniejszych muzeów w Maroku poświęconych sztuce i rzemiosłu islamskiemu. Sam budynek zachwyca architekturą: przestronnymi dziedzińcami, ogrodem w stylu andaluzyjskim, fontannami oraz bogato zdobionymi mozaikami zellij.

W zbiorach muzeum znajduje się kilkaset cennych eksponatów, w tym:

• ceramika z Fezu, słynąca z charakterystycznego kobaltowego błękitu,
• rzeźbione elementy z drewna cedrowego,
• rękopisy Koranu i księgi religijne,
• tkaniny, dywany, hafty i stroje ceremonialne,
• metalowe lampy meczetowe, broń oraz przedmioty codziennego użytku.

Szczególnie cenna jest kolekcja fezjańskiej ceramiki oraz zabytkowych kafli zellij z różnych regionów Maroka. Ekspozycje pokazują rozwój sztuki islamskiej od średniowiecza po okres nowożytny, podkreślając rolę Fezu jako jednego z najważniejszych centrów kultury i nauki w Afryce Północnej.

Muzeum Dar Batha to spokojne miejsce, idealne na przerwę od zgiełku mediny, a jednocześnie doskonała okazja do poznania bogactwa marokańskiej sztuki, tradycji i historii.

Garbiarnia

Garbiarnie w Fezie to jedne z najbardziej charakterystycznych i najstarszych miejsc w mieście, będące żywym symbolem tradycyjnego rzemiosła marokańskiego. Najsłynniejsza z nich to garbarnia Chouara, działająca nieprzerwanie od XI wieku w sercu mediny Fez el-Bali.

Garbarnię tworzą dziesiątki okrągłych, kamiennych kadzi wypełnionych naturalnymi barwnikami. Proces garbowania skóry odbywa się tu niemal identycznie jak setki lat temu. Najpierw skóry owcze, kozie i wielbłądzie są moczone w mieszance wody, wapna oraz naturalnych składników, takich jak gołębie odchody, które zmiękczają materiał. Następnie trafiają do kadzi z barwnikami pochodzenia roślinnego:

• żółty z szafranu lub granatu,
• czerwony z maku,
• niebieski z indygo,
• brązowy z kory drzew.

Praca w garbarniach jest niezwykle ciężka i odbywa się ręcznie, często boso, bez użycia nowoczesnych maszyn. Zapach jest bardzo intensywny, dlatego odwiedzającym często rozdaje się gałązki mięty, aby go złagodzić.

Skóry z Fezu uchodzą za jedne z najlepszych w Maroku i trafiają do lokalnych warsztatów, gdzie powstają torby, buty, pasy i tradycyjne babusze. Garbiarnie w Fezie to nie tylko atrakcja turystyczna, ale przede wszystkim żywe świadectwo wielowiekowej tradycji, która do dziś stanowi ważną część życia i gospodarki miasta.

Nocleg

Riad Dar El Ouedghiri to riad w Fezie, położony w sercu historycznej mediny Fez el-Bali, w pobliżu głównych zabytków miasta.

Ten zabytkowy dom, którego początki sięgają XVII wieku, należał niegdyś do zamożnej rodziny feskiej. Został pieczołowicie odrestaurowany z poszanowaniem tradycyjnej architektury marokańskiej, zachowując oryginalne elementy takie jak rzeźbione drewno cedrowe, mozaiki zellij, stiuki oraz kolorowe witraże.

Centralnym punktem riadu jest przestronny dziedziniec z fontanną, otoczony kolumnami i arkadami, który zapewnia ciszę i chłód nawet w upalne dni. Wnętrza urzekają bogatymi zdobieniami, wysokimi sufitami i tradycyjnymi meblami, łącząc historyczny charakter z dyskretnym komfortem.

Riad oferuje pokoje i apartamenty, taras na dachu z widokiem na medinę oraz tradycyjne marokańskie śniadania. Goście cenią go za spokojną atmosferę, autentyczność oraz doskonałą lokalizację umożliwiającą piesze zwiedzanie mediny, meczetu Al-Karawijjin, suków i słynnych garbarni.